Gjafasöfnun á Íslandi: hvernig berðu saman vettvangana

Hvað er gjafasöfnun á netinu og hvernig birtist hún á Íslandi

Gjafasöfnun er sú tegund fjársöfnunar þar sem fólk gefur fé af góðvild en ekki í von um ávöxtun, vöru eða hlutdeild í fyrirtæki. Söfnunarsíða lýsir verkefninu, nefnir þann sem stendur að baki og sýnir hversu mikið hefur safnast. Þeir sem leggja til peninga eru gefendur, ekki fjárfestar.

Á Íslandi á þetta sér langa forsögu. Björgunarsveitir selja flugelda, nágrannar skipuleggja styrktartónleika og fjölskyldur safna fyrir veikum ættingja í gegnum félagasamtök. Netið hefur fært þessa venju inn í samfélagsmiðla, þar sem hlekkur á söfnun getur borist um landið á nokkrum klukkustundum.

Samanburður á vettvöngum skiptir máli því þeir eru ólíkir. Sumir leyfa einstaklingum að stofna eigin söfnun, aðrir þjóna eingöngu félögum og enn aðrir eru einfaldar gjafasíður sem samtök hafa sett upp á eigin vef.

Í samtölum um gjafasöfnun heyrist oft að hún sé sérstaklega öflug á Íslandi vegna þess hve stutt er á milli fólks. Allir þekkja einhvern sem þekkir einhvern, og það getur flýtt fyrir trausti. En sama nálægð getur gert það erfiðara að spyrja gagnrýninna spurninga, og þess vegna þarf hver söfnun að standast skoðun á eigin forsendum.

Hver má safna fé og hvað segja yfirvöld

Það sem skiptir mestu er hver stendur fyrir söfnuninni. Félagasamtök, sjóðir og stofnanir starfa samkvæmt samþykktum sínum og bera ábyrgð á bókhaldi. Einstaklingur sem safnar fyrir eigin þörfum er í annarri stöðu en sá sem safnar fyrir hönd annarra, og því meiri sem opinber þáttur söfnunarinnar er, þeim mun brýnna er að kanna reglurnar.

Sumar tegundir söfnunar fela í sér leyfisskyldu. Happdrætti sem tengjast söfnun þurfa til að mynda leyfi sýslumanns. Fyrirspurn til sýslumanns eða lögfræðings er því skynsamleg áður en verkefni fer í loftið, einkum ef ætlunin er að ná til fjölda ókunnugra.

Gjafasöfnun á vettvangi breytir ekki lagalegri stöðu þeirra sem safna. Vettvangur getur samþykkt síðu sem síðan þarf samt leyfi eða skráningu, og ábyrgðin hvílir á þeim sem stofnar hana. Reglur breytast með tímanum, svo að staðfesting hjá viðkomandi stjórnvaldi er ávallt rétt leið.

Gagnsæi er besta vörnin. Sá sem safnar ætti að geta sagt fyrir fram í hvað féð fer, hver tekur við því og hvað verður um afgang ef meira safnast en þarf. Slík skýring dregur úr misskilningi og auðveldar gefendum að taka ákvörðun.

Að kanna samtökin áður en gefið er

Fyrsta skrefið er að athuga hvort aðilinn er skráður. Fyrirtækjaskrá Skattsins sýnir upplýsingar um félög og fyrirtæki, og almannaheillafélög geta verið skráð hjá Skattinum. Heiðarleg samtök gefa upp kennitölu, heimilisfang og tengilið án þess að þurfa að vera spurð.

Þekkt samtök á borð við Rauða krossinn á Íslandi, UNICEF á Íslandi, Barnaheill og Hjálparstarf kirkjunnar taka á móti framlögum á eigin vefsíðum. Ef þú veist hvaða samtök þú vilt styrkja er einfaldast að fara beint þangað, í stað þess að treysta á hlekk sem barst í skilaboðum.

Þegar um persónulega söfnun er að ræða skaltu spyrja um tengsl söfnunaraðila við þann sem fær féð, hvaða gögn staðfesta þörfina og hvort bankareikningurinn er á nafni þekkts einstaklings. Í litlu samfélagi er yfirleitt auðvelt að staðfesta slíkt með einu símtali.

Fjölmiðlar og samfélagsmiðlahópar hafa oft áhrif á það hvaða mál fá athygli, en athygli er ekki sönnun. Fáðu staðfestingu úr tveimur ólíkum áttum, til dæmis frá samtökum sem þekkja málið og frá opinberum upplýsingum, áður en þú leggur fram stærra framlag.

Skattar og kvittanir vegna gjafasöfnunar

Skatturinn er sú stofnun sem svarar spurningum um skattalega meðferð framlaga. Framlög til félaga, sem uppfylla skilyrði laga og eru skráð sem almannaheillafélög, geta veitt skattfrádrátt innan marka sem lög ákveða, en framlag til einstaklings í neyð jafngildir því yfirleitt ekki.

Sá sem tekur við gjöf getur einnig haft skattalegar skyldur. Þetta fer eftir fjárhæð, tilgangi og eðli gjafarinnar, og því er gott að fá skýrt svar frá Skattinum eða endurskoðanda áður en söfnun hefst.

Gefandi sem vill nýta frádrátt þarf að geta sýnt fram á greiðsluna. Geymdu staðfestingarpóst, millifærslukvittun og upplýsingar um móttakanda. Spurðu líka hvort samtökin senda upplýsingar um framlög beint til Skattsins eða hvort þú þarft að færa þau sjálf inn í framtalið.

Fyrirtæki sem gefa til samfélagsverkefna hafa oft sín eigin skilyrði um kvittanir og bókhald. Ef þú gefur í nafni fyrirtækis skaltu biðja um reikning eða formlega staðfestingu og ræða við endurskoðanda um hvernig framlagið er fært.

Greiðsluleiðir: kort, millifærsla og snjallsímaöpp

Íslenskir gefendur nota mest greiðslukort, millifærslu í gegnum netbanka og greiðsluöpp í símanum. Aur og Kass eru dæmi um öpp sem margir nota til að senda peninga á milli einstaklinga, og greiðsla með rafrænum skilríkjum er algeng þegar auðkenning þarf að fylgja.

Hver leið skilur eftir sig mismunandi slóð. Kortagreiðsla fer um greiðslugátt vettvangsins og gefur oftast kvittun í tölvupósti. Millifærsla fer beint á reikning móttakanda, sem útilokar milliliði en gerir endurgreiðslu erfiðari.

Áður en þú staðfestir skaltu lesa nafn reikningseiganda. Ef nafnið á ekkert skylt við þann sem stendur að söfnuninni eða ef beðið er um greiðslu í gegnum óþekkt kerfi, er rétt að staldra við og spyrja nánar áður en fé er sent.

Gjafasöfnun sem er opin gestum utan landsteinanna þarf oft að fást við gjaldmiðla og erlend greiðslugjöld. Athugaðu í hvaða mynt greiðslan er reiknuð og hvort bankinn þinn tekur þóknun fyrir erlenda færslu, því slíkt getur komið á óvart.

Hvernig á að bera saman söfnunarvettvang

Byrjaðu á því að skoða hvernig féð berst til móttakanda. Sumir söfnunarvettvangar halda fé tímabundið og afhenda það eftir skoðun, aðrir senda það beint. Lestu skilmálana um hvenær og hvernig útborgun fer fram og hvað gerist ef markmiði er ekki náð.

Næst skaltu skoða þóknanir hverrar gjafasöfnunar. Traustur söfnunarvettvangur sýnir kostnað áður en söfnun er birt, ekki í aukagreinum. Athugaðu líka hvort vettvangurinn tekur við skipuleggjendum með íslenska kennitölu og íslenskan bankareikning, hvort hann býður þjónustu á tungumáli sem þú skilur og hvort hægt er að tilkynna misnotkun.

Alþjóðlegar síður á borð við GoFundMe ná til mikils fjölda en eru ekki endilega sniðnar að íslenskum aðstæðum. Íslenski vettvangurinn Karolina Fund hefur einkum þjónað skapandi verkefnum. Eigin síða samtaka gefur beinasta tengslin við gefendur. Enginn kostur er sá besti í öllum tilvikum, heldur sá sem hentar verkefni og áheyrendum.

Að lokum skaltu lesa hvernig söfnunarsíðan fjallar um persónuupplýsingar gefenda. Spurðu hvort nafn þitt birtist öðrum, hvort þú getur gefið nafnlaust og hvernig upplýsingar þínar eru varðveittar. Á litlum markaði skiptir slíkt miklu máli.

Svik og varúðarmerki í hópfjármögnun

Þrýstingur um að greiða strax, vantar nafn skipuleggjanda, myndir sem notaðar hafa verið í öðrum sögum og reikningsnúmer sem passar ekki við þann sem biður um hjálp eru algeng varúðarmerki. Svikarar nýta sér fréttir og náttúruhamfarir, svo stutt hlé til að kanna málið borgar sig.

Telur þú að þú hafir verið blekkt eða blekktur skaltu hafa samband við bankann þinn og spyrja um möguleika á að stöðva eða andmæla greiðslu. Láttu lögregluna vita og vistaðu skjámyndir, hlekki og kvittanir. Neytendastofa og Neytendasamtökin taka einnig við ábendingum um villandi viðskiptahætti.

Gefðu aldrei upp kortanúmer, öryggiskóða eða rafræn skilríki til manns sem segist vilja auðvelda gjöf. Persónuvernd hefur eftirlit með meðferð persónuupplýsinga, þar á meðal hjá þeim sem safna upplýsingum um gefendur.

Besta vörnin gegn svikum er að spyrja spurninga sem heiðarlegur skipuleggjandi svarar fúslega. Sá sem forðast að svara eða gefur misvísandi svör hefur þegar sagt þér það sem þú þarft að vita.